RANNSÓKN Á HULIÐSHEIMUM
(ENQUÊTE SUR LE MONDE INVISIBLE).

Viðtal við Jean Michel Roux

Hvers vegna varð Ísland fyrir valinu við gerð þessarar heimildamyndar ?

Fyrir tólf árum vann ég að gerð myndar byggðri á vísindaskáldskap þar sem hluti sögusviðs er eyja í Norðursjó. Þegar ég fór til Íslands til að athuga með tökustaði komst ég að því að meiri hluti þjóðarinnar trúði á álfa. Sumir fullyrtu jafnvel að þeir hefðu komist í kynni við þá. Ég var mjög efins en einlægni viðmælenda minna kom róti á huga mér. Frásögur þessara Íslendinga héldu huga mínum föngnum svo árum skipti. Sjö árum síðar framleiddi ég heimildamyndina “ Álfaland ”, um álfa á Íslandi. Við þær tökur varð mér ljóst að fólk sá ekki aðeins álfa heldur einnig drauga, vatnaskrímsli, geimverur og engla. Mér leið eins og ég hefði komist að fjölskylduleyndarmáli sem snerti heila þjóð. Ég vildi fræðast nánar um þetta fyrirbæri sem ögrar rökhugsun okkar.

Ég varð að skyggnast betur um úr því ég var kominn inn fyrir gættina. Þannig er þessi mynd tilkomin. Miðað við viðfangsefnið hefði allt eins mátt ímynda sér skáldverk en mér þótti meira um vert að gera heimildamynd. Auk þess hafa engar heimildamyndir verið gerðar um þessi fyrirbæri í hinum vestræna heimi en hins vegar hefur fjöldi bóka verið gefinn út um þau.

Hvað eru huliðsheimar ?

Það hugtak snertir allt sem tengist leyndardómum lífsins, því sem okkur er hulið, því sem við ekki þekkjum eða sjáum. Í þessari mynd hélt ég mig við fyrirbæri sem afar nákvæmur vitnisburður fékkst um, lífsform frá öðrum tilverustigum sem birtast Íslendingum í daglegu lífi þeirra.

Hverjar eru forsendur þessarar heimildamyndar ? 

Hún er rannsóknaverkefni, byggt á vitnisburðum og játningum. Enginn hugarburður. Þetta er rannsókn frá mannfræðilegu sjónarhorni. Enginn dómur er felldur um vitnisburði fólks, heldur er áhorfendum látið eftir að mynda sér eigin skoðun.

Hvernig vannstu þessa rannsókn ?

Ég hafði tvítyngt starfsfólk mér til halds og trausts. Við bárum saman bækur okkar eftir hvert viðtal því verkefni sem þetta krefst hæfni til að skilja hafrana frá sauðunum, hverjir eru sannir og hverjir svindla. Val okkar á vitnisburðum byggðist einnig á tilmælum trúverðugs fólks sem tengdist innbyrðis. Taka verður fram að enginn viðmælenda samþykkti fyrirvaralaust 
að svara spurningum mínum eða láta festa sig á filmu. Þetta fólk var tortryggið gagnvart útlendingi sem spurði það í þaula um svo persónulega hlið lífs þess. Það veit vel að menn geta allt eins verið að hæðast að því enda flest átt í sálarstríði um árabil áður en það sættist á tilvist þessara fyrirbæra. 

Hvernig nálgaðistu gerð myndarinnar hvað formið varðar ?

Undirbúningur undir tökur var unninn af sömu nákvæmni og er viðhöfð við gerð skáldverka þótt sum atriði séu spunnin af fingrum fram. Ég skapaði viðeigandi andrúmsloft til að auka sjónræn áhrif ótrúlegra frásagna viðmælenda frammi fyrir myndavélinni. Eftir miklar vangaveltur okkar kvikmyndatökumannsins með filmu og filtera vorum við komnir með efnivið til myndatökunnar til að ná fram þessari tilteknu áferð sem við sóttumst eftir.

Þú nefndir atriði sem spunnin voru af fingrum fram. Geturðu nefnt dæmi um slík atriði ?

Þegar miðill heimsótti hótel sem draugagangur var í. Hún kemst í samband við dáið fólk, beint fyrir framan myndavélarnar, þar á meðal unga herbergisþernu sem hafði verið myrt á sjöunda áratugnum. En maður sér engin borð snúast eða kertastjaka í lausu lofti !


Hvað eru álfar ?

Hjá Íslendingum nær orðið álfur yfir nokkrar tegundir ósýnilegra vera sem geta verið allt frá 
10 cm til 120 cm á hæð og búa oft í steinum. Þeir tala einnig um huldufólk sem líkist mönnum og býr í heimi samhliða mannheimum. Eitt er merkilegt við það fólk. Fatnaður þess er alltaf úr takt við tímann, annað hvort of gamaldags eða of framandi! Þessar verur fara oft um í loftförum sem líkjast mjög faratækjum notuðum í Stjörnustríðsmyndunum !


Hvað finnst viðmælendum þínum um kvikmyndir sem fjalla um viðlíka fyrirbæri 
(cinéma fantastique) ? 

Margir miðlar kunna að meta kvikmyndina “ Ghost ”. Að þeirra mati er hún sú mynd sem nálgast mest skynjun þeirra á draugum. Einnig nefna þeir kvikmyndina “ The sixth sens ” 
en finna að hvernig þar er dregin upp ógnvekjandi mynd af anda látinna. Opnunaratriði kvikmynarinnar “ Contact ” þótti sumum sjáendum mikið til um. Þar virðist vera dregin upp rétt mynd af upplifun þeirra sem yfirgefa líkamann og ferðast um geiminn í því ástandi.


Þú rannsakar líka tilvist vatnaskrímsla ?

Ég var svo heppinn að hitta fréttamann sem hefur það að tómstundaiðju að elta uppi slíkar verur. Í fimmtán ár hefur hann skráð hundruð vitnisburða af öllu landinu.

Hverju lýsa þessi vitni ?

Eins konar risaslöngu sem líkist Loch Ness skrímslinu.

Er til rökhyggjufólk á Íslandi sem er andsnúið öllu þessu ?

Já, aðallega borgarbúar sem hafa tilhneigingu til að álíta að þessi fyrirbæri eigi sér uppruna
í fornum þjóðsögum. En menntamenn (intellectuels) eru ekki endilega andsnúnir þessum fyrirbærum. Margir hafa mikinn áhuga á þessum málefnum og jafnvel mestu efasemdamenn eiga konu, frænda eða nágranna sem hefur lent í einhverju stórfenglegu af þessum toga ! Íslendingar eru mjög opnir gagnvart þessum fyrirbærum. Þeir óttast ekki að verða að athlægi þótt þeir tali um þau.


Gilda sömu viðhorf um geimverur ?

Nei. Geimverur frá öðrum hnöttum og vatnaskrímsli eru fyrirbæri sem ekki eru tekin eins alvarlega. Þó hef ég hitt fjölda fólks sem segist hafa hitt verur komnar frá öðrum hnöttum. 
Ég aflaði mikilla heimilda í grennd við Snæfellsjökul á vesturhluta landsins. 
Miðlar telja þann stað eins konar flugvöll þar sem alls kyns lífsform úr heiminum öllum hafa viðdvöl.


Hvernig er geimverunum lýst ?

Meðal annars sem litlum mannverum þó nokkru lágvaxnari en við. En menn leggja áherslu á 
að geimverur sé heiti sem nær yfir fjölda lífsforma frá ólíkum stöðum í tíma og rúmi.


Þessi saga gæti hafa verið sett á svið. Blaðamaður kemur til lítillar eyju til að rannsaka undarlega atburði án þess að vita að íbúar hafa hann að leiksoppi. Öll vitnin hafa komið sér saman fyrirfram um að segja honum hvað sem er… 
Hefur þú aldrei fyllst tortryggni í þessa veru ?


Jú ! En þegar ég sé hve erfitt var að fá fólkið til að trúa mér fyrir sögum sínum fyrir framan myndavélarnar, hugsa ég með mér að ef slík blekking væri í gangi þá séu Íslendingar sannarlega góðir leikarar. Ætlun mín var hvort sem er ekki að sannfæra fólk um að vitnin væru að segja satt, heldur fá áhorfandann til þess að spyrja sig spurninga. 
Hvar eru landamæri raunveruleika og ímyndunar ? Eru til aðrir heimar utan þess sem við skynjum ?

Í þessari mynd er alls kyns fólk sem færir okkur svör Hver og einn verður að eiga við sig hverju hann trúir og hverju ekki. Enginn viðmælenda er að predika neinar kennisetningar heldur er verið að segja frá mjög persónulegri reynslu og þeirri auknu meðvitund sem fylgdi í kjölfarið. Sjáendur virðast hafa getu til að yfirstíga sálræn landamæri sem breyta skynjun okkar og aðskilja okkur frá ósýnilegum verum. Þannig mætti ef til vill segja að meiri hluti mannkyns beri aðeins takmarkað skyn á raunveruleikann. 


Hver er þín persónulega skoðun á þessu málefni nú þegar þú hefur lokið gerð heimildamyndarinnar ?

Ég efast ekki um einlægni viðmælenda minna. Ég hef átt mikil samskipti við þá. Að fenginni þeirri fullvissu, er aðeins tvennt sem skýrir þessi fyrirbæri að mínu mati. Annað hvort verða þessar verur til í höfði vitnanna eða þær eiga sér sanna tilveru utan þess. Í fyrra tilvikinu reyni ég að finna svör við því hvernig á því stendur að svo margir upplifi slíkar skynjanir og hvers vegna allir sjái sama hlutinn. Í síðara tilvikinu, þ.e.a.s. séu álfar, draugar og geimverur til í raun og veru er okkur lífsnauðsyn að rannsaka það til að leiða okkur til aukins þroska og skilnings á lífinu. Nema vitnin séu ekki með réttu ráði en þá er sú vitfirring sérlega ljóðræn og mannleg eða þá að þau eiga aðgang að einhverju sem við í Evrópu höfum tapað sem er samband við annars konar vitsmunaverur, nálægar en ósýnilegar. 

Þetta samband gæti haft að gera með hreinleika náttúrunnar og jarðstrauma (tellurisme) en einnig með menningu og tungu sem varðveist hefur í 1300 ár. Þetta er annars konar skilningur á tilvistinni.

Í ljósi alls þessa var rannsókn mín ítarleg og unnin með opnum huga.